SORUMLULUK

Günümüzde anne-babalara “Nasýl bir çocuk yetiþtirmek istiyorsunuz?” sorusunu sorduðumuzda alýnan cevaplar, genelde benzer görüþleri kapsýyor: Baþarýlý, ne istediðini bilen, özgüven sahibi, kendini iyi ifade edebilen, yeteneklerini ön plana çýkartabilen, mutlu, yaþadýðý çevreye uyum saðlayabilen... Ayný soruya bir eðitimcinin vereceði cevap da hiç þüphesiz temelde ayný olacaktýr.

Anne-babalarýn ve eðitimcilerin ideal insan tanýmýna yaklaþan kiþiler yetiþtirebilmeleri için çocuklarýna küçük yaþlarda kazandýrmalarý gereken bazý deðerler vardýr. Bu deðerler, çocuðun yetiþkinlik yaþantýsýnda önemli bir yere sahiptir; çünkü bu deðerler, ayný zamanda huzurlu, mutlu ve baþarýlý bir yaþantýnýn da temel anahtarlarýdýr.

Ýdeal yetiþkin tanýmýnda yer alan becerilerin kaynaðýndaki deðerlerden bir tanesi de “sorumluluk bilinci”dir. “Yaptýðý iþi sonuna kadar götüren ve yapmakta olduðu bir davranýþýn olasý sonuçlarýna katlanmayý göze alan çocuða” sorumlu çocuk gözüyle bakabiliriz.

Sorumluluk bilincini kazanmak, oldukça uzun bir süreç olmakla birlikte, özellikle küçük yaþlarda kazanýlmaya baþlanmasý gereken bir deðerdir. Elbetteki çocuklar sorumluluk duygusuyla doðmazlar. Ancak sorumluluk sahibi olmayý öðrenme pek çok kiþinin sandýðýndan daha erken bir yaþta baþlar. Bir bebek dünyaya geldiði ilk andan itibaren çevresinde sezinlediði olaylardan etkilenir. Anne-babanýn özenli yaklaþýmlarý, bebeðin ihtiyaçlarýna karþý gösterdikleri duyarlýlýklarý, bebeðin gereksinimlerini zamanýnda karþýlamalarý ile geliþmeye baþlayan sorumluluk duygusu, ebeveynlerin çocuklarýnýn yaþlarýna uygun bazý görevleri vermesiyle de yerleþmeye baþlar ve bir bilinç haline gelir.

Sorumluluðu bir deðer olarak çocuklara nasýl kazandýracaðýmýz konusuna geçmeden önce, sorumluluðun ne olduðunun iyi anlamamýz gerekir.

Sorumluluk;

1) Kurallara uyma,

2) Tercihlerin ya da seçimlerin sonucuna katlanma,

3) Baþka insanlara ve onlarýn haklarýna saygý gösterme,

olarak ele alýnabilir.

Ancak sorumluluk, baþkalarýnýn söylediði her þeyi yerine getirme olarak düþünülmemelidir. Anne-babasýnýn, öðretmeninin ya da çevresindeki herhangi birinin söylediklerini yerine getiren bir çocuða, sorumlu çocuk, gözüyle bakamayýz. Bu þekilde davranan bir çocuk, gerektiðinde, öncelik vermesi gereken konularýn ayrýmýný yapamaz. Örn: Ertesi gün okulla ilgili bir görevi yerine getirmesi gerekirken, akþam gezmeye giden bir çocuk okula karþý sorumluluðunun aksamasýna sebep olurken; þeker hastasý bir çocuðun arkadaþlarýný kýramayýp, ikram edilen þekeri yemesi de, kendisine karþý sorumluluðunun geliþmediðine bir iþarettir. Yukarýda belirtilen örneklerdeki davranýþlar, kayýtsýz bir uyum olarak deðerlendirilebilir. Ancak, bizim istediðimiz davranýþ modeli bu da deðildir.

 

SORUMLULUK BÝLÝNCÝ NASIL KAZANDIRILIR?

Çocuðumuzdan beklentilerimizin gerçekleþmesi durumuna göre onun sorumluluklarýný yerine getirmeyi öðrendiðini ya da öðrenemediðini düþünürüz. Eðer beklentilerimize uygun davranýþlar ortaya çýkmamýþsa sorumluluk kazandýrma sürecini gözden geçirmek gerekir. Elbetteki bu süreç her eve, her anne babaya göre farklý yaþanacaktýr. Çünkü sorumluluðun geliþimi çocuktan çocuða deðiþiklik gösterir. “Her çocuk ayný zamanda ayný sorumluklarý alýr.” diyemeyiz. Çocuklarýn kiþilik özellikleri, fiziksel yapýlarý mutlaka dikkate alýnmalýdýr. Ancak burada önemli olan anne-babanýn, çocuðunun iþini yapmayý býrakmasý ve kendi iþini kendisinin yapmasý konusunda ýsrarcý davranabilmesidir. Anne-babalar, çocuklarýnýn yapabilecekleri þeyleri kendileri yaparak, yaþamlarý boyunca ihtiyaç duyabilecekleri karar verebilme, seçim yapabilme, giriþken davranabilme gibi becerilerin geliþimini de engellemiþ olurlar. Kiþisel farklýlýklar söz konusu olsa da, sorumluluk kazandýrmaya yönelik her sürecin “temel” ve “deðiþmez” öðeleri vardýr.

 

„ Bilgilendirme: Çocuðun davranýþýnda istenen deðiþimin gerçekleþebilmesi için önce çocuðun bu deðiþim hakkýnda bilgilendirilmesi gerekir. Çocuðun bu deðiþimi bir ihtiyaç olarak görebilmesi için, nedenleri hakkýnda bilgi vermek önemlidir. Kurallarýn neden konduðu ve sorumluluðun önemi anlatýlmalýdýr. Çocuklar, niçin bazý iþleri yapmak zorunda olduklarýný anlar ve bilirlerse, ne zaman ailelerine yardýmcý olmalarý gerektiðini, ne zaman baðýmsýz davranabileceklerini de öðrenmiþ olurlar.

 

„      Takip: Bilgilendirmeden sonra, çocuðun söz konusu davranýþý gösterebilmesi için ona bir süre tanýnmasý gerekir. Bu süre içerisinde yapýlan takip sonucunda sorumlu davranýþýn ortaya çýkýp çýkmadýðýna, ne sürede ortaya çýktýðýna, hangi zamanlarda davranýþýn yapýldýðýna-yapýlmadýðýna dikkat        edilmelidir.

 

„      Geri bildirim: Belli bir süre sonra gidiþat hakkýnda bilgilendirmek gerekir. Eðer istenen sorumlu davranýþýn sayýsýnda artýþ varsa uygun pekiþtireçlerle motive edilmeli, eðer beklenen sorumlu davranýþýn ortaya çýkmasýnda sýkýntýlar varsa, bu sýkýntýlar ve olasý nedenlerinin çocukla paylaþýlmasý gerekir.

 

„ Hatýrlatma: Ýstenen davranýþ eðer gerçekleþmiyorsa yeniden hatýrlatma sürecine gidilmelidir. Yeniden bilgilendirme ile baþlayan bu süreç, davranýþ oturana kadar devam etmelidir.

Yukarýda anlatýlan bu öðeler, sadece sorumluluk kazandýrma sürecine ait deðildir; temel alýþkanlýklarýn oturmasýnda, kurallarýn belirlenmesinde, kýsaca yaþantýmýzý düzenleyecek her türlü önlemde bulunmasý gereken öðelerdir ve ancak kararlý ve sabýrlý bir tutumla yaklaþýldýðýnda davranýþýn oturmasý saðlanabilir.

 

 

 

SORUMLULUK KAZANDIRMA SÜRECÝNDE DÝÐER BÝLÝNMESÝ GEREKENLER...

Sorumluluðu öðretmek için sorumluluk vermeye istekli olmak gerekir.* Bazen anne-babalarýn küçük yaþtaki çocuklarýnýn yorulmasýna dayanamadýklarý için birçok þeyi onlarýn yerlerine yaptýklarýný görüyoruz. Bu tarz bir yaklaþým, çocuðun rahatlýða alýþmasýna ve ileride büyük sorunlarýn ortaya çýkmasýna neden olur. Küçük yaþlarda baþkalarýnýn kendisine ait iþleri yaptýðýný gören çocuk, ileriki yaþlarda da bunu devam ettirmeye çalýþýr ki, bu da anne-baba-çocuk arasýndaki çatýþmalarýn da artmasýna neden olur. Çünkü bir süre sonra anne-baba için de çocuðun sorumluluklarýný takip etmek güçleþmeye baþlar.

Anne-baba olarak, olaylarýn biraz gerisinde durup bir þeylerin olmasýna izin verme yürekliliðini göstermelisiniz. Bir çocuðun tek baþýna bazý iþleri yapmasýna müsaade etmek gereklidir. Bazen yanlýþ olduðunu bildiðimiz davranýþlarý çocuðun yapmasýna izin vermek, onun davranýþýnýn sonucunu görmesi için faydalýdýr. (Siz hatýrlatmadan okul çantasýný    unutmama sorumluluðu konusunda anlaþmaya vardýðýnýz halde, bunu yapmayý unutuyorsa ve siz onun yerine çantayý okula götürüyorsanýz, sorumluluk öðretmemiþ olursunuz.)*

*Çocuðunuzun okulla ilgili sorunlarýný çözebilirsiniz-Michael Martin, Cynthia Waltman-Greenwood-sf: 310

 

Her zaman çocuðun içinde bulunduðu yaþ grubunu ve geliþimsel düzeyini düþünerek sorumluluk vermelisiniz. Her çocuðun farklý yetenekleri, farklý kiþilik özellikleri, farklý bir fiziksel yapýsý olduðu göz önünde bulundurulsa, ayný yaþtaki her çocuðun ayný sorumlu davranýþlarý yerine getirmesini elbetteki bekleyemeyiz. Sorumluluðun geliþimi çocuktan çocuða farklýlýk gösterir. Ancak, genel geliþim özellikleri açýsýndan deðerlendirdiðimizde, çocuklarýn evde yerine getirebilecekleri sorumluluklarýný bilmek, bize beklentilerimizi ayarlayabilmemiz açýsýndan yardýmcý olabilir. Buna göre;

 

6’ýncý yaþta;

„ Tek baþýna giyinip-soyunmasý,

„ Sofrada tek baþýna yemeðini yemesi,

„ Oyuncaklarýný toplayabilmesi,

„ Üzerinden çýkardýðý kýyafetleri yardýmla katlayabilmesi,

„ El-yüz temizliðini yapabilmesi,

 

7’inci yaþta; (yukarýdakilere ek olarak)

„ Diþlerini fýrçalamasý,

„ Çantasýný hazýrlamasý,

„ Baþladýðý iþi bitirmesi,

„ Kuþ, balýk gibi hayvanlarý beslemesi,

„ Proje ve ödevlerini hazýrlamasý,

 

8’inci yaþta; (yukarýdakilere ek olarak)

„ Hatýrlatmadan öz bakýmýný yapmasý ve odasýný toplamasý,

„ Okuldan gelen mesajlarý iletebilmesi,

„ Dersleriyle ilgili sorumluluklarý alabilmesi,

9-11 yaþlar arasý; (yukarýdakilere ek olarak)

„ Ýlgilerini belirleyip, zaman planlamasý ve günlük programlar yapabilmesi,

„ Zamanýný iyi kullanmasý,

„ Ev dýþý yakýn yerlere gidip gelmesi,

„ Arkadaþlarýyla iyi iliþkiler kurmasý,

„ Alýþveriþ yapmasý,

 

12-17 yaþlar arasý; (yukarýdakilere ek olarak)

„ Baþkalarýnýn hakkýna saygý göstermesi,

„ Evde daha çok yardým gerektiren iþler olduðunda, kendi isteðiyle yardým önerisinde bulunabilmesi,

„ Eve dönüþ saatlerine uymasý,

sorumluklarýný yerine getirebilirler.

 

Çocuðunuza seçme hakký tanýyýn: Çok küçük yaþtan baþlayarak bir çocuða seçme hakkýnýn tanýnmasýyla sorumluluk kazandýrma eðitimi verilebilir. Seçim yapabilme fýrsatlarýnýn çocuða sunulmasý, çocuðun kiþilik geliþimini olumlu yönde etkiler. Seçim yapabilme; karar verebilme ve seçimlerin sorumluluðunu alabilme becerisini geliþtirir, kendilerini daha iyi tanýmalarýný saðlar, hayat boyu önlerine çýkacak zor kararlarda mücadele edebilmelerine yardýmcý olur.

 

Model olun: Birçok davranýþta olduðu gibi sorumluluk bilincini kazandýrma sürecinde büyüklerin örnek davranýþlarý önemlidir. Yetiþkinlerin kendi yaþantýlarýna ait sorumluklara gereken özeni göstermeleri, küçük çocuklarýn dikkatini çeker ve onlarýn tutumlarýný gözlemleyerek daha iyi öðrenirler.

 

SORUMLULUK SÜRECÝNÝN DEÐERLENDÝRMESÝ

Eðer çocuðunuzun sorumluluk düzeyi sizleri meraklandýrýyorsa, çocuðunuzdan ne tür beklentileriniz olduðunu ve çocuðunuzun bunun ne kadarýný gerçekleþtirebildiðini þu baþlýklar altýnda deðerlendirebilirsiniz:

„ Benim çocuðumdan beklentilerim neler?

„ Öðretmenlerinin beklentileri neler?

„ Çocuðumun gösterdiði davranýþlar, bunlardan ne kadar farklý?

„ Çocuðumun bu davranýþlarý onun yaþantýsýný olumsuz yönde etkiliyor mu? (Ders baþarýsý düþük mü, arkadaþ iliþkileri kötüye mi gidiyor, unuttuðu sorumluluklarý nedeniyle sürekli kaygýlý mý, sýk sýk çatýþmalara mý giriyor?)

„ Çocuðumun bu davranýþlarý baþkalarýnýn haklarýný engelliyor mu?

Mutlu yýllar dileklerimizle...