ANNE-BABA REHBERÝ
Çocuklarda Duygusal Geliþim…
ANNE BABA REHBERÝ
OKUL ÖNCESÝ ÇOCUÐUNUN GELÝÞÝM ÖZELLÝKLERÝ
Sevgili Veliler,
0-6 yaþ arasýný kapsayan erken çocukluk dönemi, çocuðun en hýzlý geliþtiði
dönemdir.
Beyin yapýsý ve fonksiyonlarýnýn geliþiminin üçte ikilik bölümü 0-4 yaþ arasýnda
tamamlanmaktadýr. Erken çocukluk dönemindeki deneyimler beynin çalýþma biçimi
için belirleyicidir. Bu dönemde çocuðu geliþim özellikleriyle tanýmak ve geliþmesi
için gerekli ortamý hazýrlamak, ona destek vermek önemlidir. Bunu göz önünde
bulundurduðumuzda anne- babanýn ve eðitimcilerin, çocuðun yaþýna ait geliþim
özellikleri hakkýnda bilgi sahibi olmalarýnýn önemli olduðunu düþünmekteyiz.
Ýnsan geliþiminin hiyerarþik bir sýrasý vardýr ve her çocuk bu geliþimsel
sýrayý izler. Bir sonraki aþamaya geçebilmek için her aþamayý baþarýyla tamamlamak
gerekmektedir. Çocuklarýn hepsi bu geliþimsel sýrayý takip ederler, ancak
bu aþamalarý geçirme hýzlarý ve geliþmenin yönü farklýlýklar gösterebilmektedir.
Çocuðun geçeceði geliþimsel aþamalarý bilmek, çocuðun tanýnmasýna ve doðru
yönlendirilmesine, çocuðun geliþimine ait normal dýþý yönelimlerin ve özel
ilgi ve yeteneklerinin erken tespit edilmesine olanak saðlayacaktýr. Bu noktada
ailelerin ve eðitimcilerin çocuðun eðitilmesinde yapacaðý rehberlik, temelini
geliþim özelliklerine dayandýrmalýdýr.4-6 yaþ grubu çocuklarýn bu yýl içerisinde
geçeceði bazý geliþim aþamalarýný þu þekilde özetleyebiliriz:
Ayak parmaðýnýn ucunda durabilir, tek ayaðý ile zýplayabilir ve takla atabilirler.
Merdivenlere ve aðaçlara týrmanýr, parmak ucunda durabilir, yürüyebilir ve
koþabilirler.
MOTOR BECERÝLER VE FÝZÝKSEL GELÝÞÝM
4 yaþýndan itibaren çocuðunuzun hareketleri çok hýzlanmýþtýr. 4 yaþ öncesi
sakinliðinin yerini, sürekli koþarak hareket etme almýþtýr. Koordinasyon ve
dengesi artmýþtýr. Hareketli, neþeli, giriþimci, öðrenmek için can atan özelliktedirler.
2 Keskin el ve parmak hareketleri yapabilmek için kas kontrol ve konsantrasyonu
geliþmiþtir. Boncuklarý ipe dizebilir, küplerden kuleler yapabilirler. Çoðu,
kalemi iþaret parmaðý ile diðer parmaklarý arasýnda yetiþkinler gibi tutabilir.
Örneðe bakarak bazý harf ve iþaretleri çizebilir. Makas kullanmayý becerir
ve çatal, kaþýk kullanabilirler. Çocuðun Bedensel- Fiziksel Geliþimini Desteklemek
Ýçin Öneriler: Peçete daðýtmak, masa toplama, çiçek sulama gibi basit ev iþlerinde
çocuðunuzdan yardým isteyebilirsiniz. Çeþitli þekil ve renkteki küçük boncuklardan
birlikte bilezik, kolye yapabilirsiniz. Boyama, kesme, yapýþtýrma içeren el
iþleri yaptýrabilir, gazete ve dergilerden çeþitli resimleri kesmesini isteyebilirsiniz.
Küplerle, legolarla kuleler, evler inþa etme gibi oyunlar oynamasýný saðlayabilirsiniz.
Birlikte top oyunlarý ya da fiziksel egzersize dayalý oyunlar
Çocuðun Özbakým Becerilerini Desteklemek Ýçin Öneriler:
Çocuðunuzun özbakým becerileri geliþimini desteklemek amacýyla ilk yapmanýz
gereken þey gayet açýk: Teþvik etmek!
Çocuðunuz yeni bir þey yapmaya çalýþtýðýnda mutlaka takdir etmeli ve uðraþmaya
devam etmesi için uyarmalýsýnýz. Ancak ne yapýn edin, hemen yardým etmeye
kalkýþmayýn! Yeni bir beceriyi kazanmak için yeterli zamana sahip olmasý gerekir.
Hazýr olmadýðý bir þey için de zorlamamalýsýnýz. Okul çantasýný hazýrlamasý
ya da ayakkabýsýnýn baðcýklarýný baðlamasý vakit alýyorsa, bunun için onu
eleþtirmeyin, ihtiyacý olan zamaný verin. Yeni becerileri konusunda ne kadar
çok idman yaparsa o kadar hýzlý ve baþarýlý olacaktýr. Son olarak, çocuðunuzun
yaptýðý iþleri peþinden bir de siz düzeltmeyin. Örneðin, arkasýndan devamlý
yataðý siz de düzeltirseniz, bunu fark edecektir ve böylece ona iþini doðru
yapamadýðý mesajýný vermiþ olursunuz. Doðru yapmanýn kendisinden çok, doðru
yapabilmek için çaba sarf etmesi önemlidir.
ÖZBAKIM BECERÝLERÝ
Bu yaþ grubu çocuklarý günlük iþlerde sorumluluk alýr ve yerine getirmeye
çalýþýr. Kendileriyle ilgili birçok iþi kendi baþlarýna yapma konusunda heveslidirler.
Yemeklerini kendi yiyip, ayakkabýlarýný baðlayabilir ve kendi kendine giyinip
soyunabilir. Düðme ilikleyebilir ve çözebilirler, fermuar açýp kapatabilir.
Diþlerini kendi fýrçalayabilir, el ve yüzlerini yýkayabilir. Oyuncaklarýný
toplayabilir ve ufak tefek ev iþlerinde size yardýmcý da olabilirler. Bezelye
ayýklamak, kek karýþtýrmak gibi.3
Problem çözme becerileri artmýþtýr (Ýstediðini elde edebilmek için oyunun
kurallarýnýn deðiþtirilmesi gibi..) Sözel ifade gücü oldukça geliþmiþtir.
Karmaþýk cümleler kurabilirler, anlatýmlarý hýzlanmýþtýr. Basit öyküleri hatýrlayabilir
ve anlatabilirler. Günlük zaman aralýklarýnýn (rutinlerin) sýrasýný anlarlar.
Örneðin, öðle yemeðinden önce, sonra gibi. 1'den 20'ye kadar birer ritmik
sayabilirler ve neden-sonuç iliþkilerine ilgi duyarlar. Bu yaþ grubu çocuklarýnýn
çoðu, harfleri ve özellikle de kendi isimlerini yazmayý baþarýrlar. Ayrýca
harflere ait sesleri de kavramaya baþlarlar. Dikkat süreleri kýsa olmakla
beraber, sýnýrlandýrýlmýþ bir zaman dilimi içerisinde dikkatlerini yapýlan
aktiviteye verebilirler.
Çocuðun Zihinsel Geliþimini Desteklemek Ýçin Öneriler:
Birlikte þarkýlar söyleyip, ona kitap okuyabilirsiniz. Hatýrlama becerisini
geliþtirmek için okuduðunuz hikaye ile ilgili sorular sorabilirsiniz.
Evde kullanýlan eþyalarla oyun oynayabilirsiniz. Örneðin, "Tabak ne iþe
yarar? "Su ýsýtýcýyý nerde kullanýrýz?" , "Elektrik süpürgesiyle
ne yaparýz?" gibi.
Sýnýflandýrma becerisini arttýrmak için oyunlar oynayabilirsiniz. Örneðin,
plastik torbanýn içine daire, üçgen, kare gibi þekilleri olan nesneler koyun.
Çocuðun bir tane seçip ne olduðunu bulmasýný isteyin. Ayný þekilde olanlarý
bir grup yapmasýný isteyin.
Zaman kavramýný geliþtirmek için sohbet edin. Örneðin, bir gün içinde neler
yaptýðýný sorabilirsiniz. "Sabah kalkar kalkmaz ne yapýyoruz ?, 'Öðlen
ne yapýyoruz ? " gibi, günün bölümlerini kullanarak konuþabilirsiniz.
Problemlere farklý bakýþ açýlarýndan yaklaþýlabileceðini öðretmek için destek
olunabilir. Örneðin, yolda yürürken su birikintisine basmadan geçmesi için
ne yapabileceðini sorabilirsiniz.
Yaratýcý, hayali oyunlarýný teþvik edebilirsiniz. Hayali oyun oynamak; çocuklarýn
insanlar, hayvanlar ve durumlar hakkýnda bildiklerini temsil etmede kullandýklarý
bir yöntemdir. Kendilerini farklý rollerde hayal ederler. Dansçý, doktor,
süper kahramanlar gibi. Böylece farklý kimliklere bürünerek, o kimlikleri
deneyimlerler.
Bu oyunlar, çocuðun iç dünyasýný zenginleþtir.
BÝLÝÞSEL GELÝÞÝM
Bu yaþ grubu çocuklarý eðitim etkinliklerinden zevk alýrlar. En az 4 ana rengi
(mavi, sarý, kýrmýzý, yeþil) doðru söyleyebilirler. Ýnsan resmini, en az 6
öðeyi içerecek þekilde çizebilirler. Nesneleri geometrik özelliklerine (kare,
daire, üçgen gibi) göre ayýrabilirler. En büyükten en küçüðe doðru nesneleri
sýralayabilirler. Nesneleri çeþitli özelliklerine göre karþýlaþtýrabilir,
basit soyut kavramlarý anlayabilirler.
Yakýn geçmiþteki olaylarý birbiri ile iliþkilendirerek anlatabilirler. Kurgusu
olan kýsa hikâyeler anlatabilir.15-20 dk. Süresince kýsa bir hikâyeyi, okunan
bir kitabý dikkatle dinleyebilir. Çocuk þiirlerini ve þarkýlarýný ezberleyebilir.
En az 4 ardýþýk yönergeyi yerine getirebilir. Bu yaþtaki çocuk þakalardan
ve fýkralardan zevk alýr, argo ve uygunsuz sözlerden hoþlanýr. Sürekli olarak
"Neden? Ne zaman? Niçin?" sorularýný kullanýr, ýsrarla sözcüklerin
anlamlarýný sorar. Günlük olaylarý, rüyalarýný, hayallerini paylaþabilir.
Çocuðun Dil Geliþimini Desteklemek Ýçin Öneriler:
Kitap okuyabilir, þarký ve tekerleme söyleyebilirsiniz. Bunlar, kelime daðarcýðýnýn
artmasýna yardýmcý olacaktýr.
Yeni kelimelerin anlamlarýný açýklayýp uygun ortamda kullanabilirsiniz.
Yaptýklarýnýzla ve gideceðiniz yerle ilgili konuþabilirsiniz.
Aile albümlerine, fotoðraflarýna bakarak neler gördüðünüzü birbirinize anlatabilirsiniz.
Daha önce dinlediði hikâyenin resimlerine bakarak hikâyeyi tekrar anlatmasýný
teþvik edebilirsiniz.
Bir þeyi nasýl yaptýðýný size anlatmasýný isteyebilirsiniz.
Televizyon seyrederken gördüklerinizle ilgili çocuðunuzla konuþabilirsiniz.
Verdiðiniz yönergeleri yerine getirmesini saðlamanýz da iþe yarayacaktýr.
Örneðin, "Odana git, oyuncak ayýný getir" gibi.
DÝL GELÝÞÝMÝ
Bu yaþ çocuklarýnýn konuþmasýnýn net, düzgün ve akýcý olmasý beklenir. Konuþmasý
dilbilgisi kurallarýna uyar ve tümüyle anlaþýlabilir. Az sayýda ses hatasýyla
konuþur. En az 5 kelimeden oluþan karmaþýk cümleler kurabilir. Konuþmasý artýk
çok fazla çocuksu ifadeler taþýmaz. Kelime hazneleri oldukça artmýþtýr. Konuþmasýnda
zýt anlamlý sözcükleri, olumsuz sözcük yapýlarýný, baðlaçlarý kullanabilir.
DUYGUSAL VE SOSYAL GELÝÞÝM
Bu yaþ grubu çocuðu artýk kendi dýþýndaki dünyanýn kurallarý olduðunu, baþkalarýnýn
hak ve istekleri olduðunu görmeye, isteklerinin anýnda yerine getirilmemesini
anlayýþla karþýlamaya baþlar ve sonuçta beklemeyi öðrenir. Duygularýný jest
ve mimiklerle ifade edip, baþkalarýnýn duygu durumlarýna uygun tepkiler verebilirler.5
Zamanla baðýmsýz davranýþlar gösterirler. Kendi seçimlerini yapmak isterler.
Kendi kendine yetebildiklerini ve ne kadar becerikli olduklarýný kanýtlamak
isterler. Yürürken anne veya bakýcýlarýnýn önüne geçerler, kendi kýyafetlerini,
yemeklerini seçmek isterler. Paylaþma duygusunda artýþ görünür. Çocuklar istedikleri
oyuncaklarý çekerek veya çýðlýk atarak istemek yerine, paylaþmaya teþvik edildiklerinde
ve diðerlerinin de eþit hakký olduðu öðretildiðinde, oyuncaðý kibarca isteyebilirler
ya da verebilirler. Çatýþmalarýn çözümü için anlaþma/iþbirliði yoluna gitmeye
baþlarlar. Ancak henüz duygusal olarak baþka çocuklarla rekabet etmeye hazýr
deðillerdir. Çocuðunuzun hayal dünyasý oldukça aktif olmaya bu dönemde de
devam edecektir. Gerçek ile hayali olaný ayýrt etme yeteneði önemli ölçüde
artar ancak yine de gerçek ve hayali olan arasýndaki farký zaman zaman karýþtýrabilir
ve ifade edemezler. Gerçek hayattakilere dayanan oyunlarý daha karmaþýklaþýr.
Yeni þeyler denemekten ve risk almaktan hoþlanýrlar.
Genellikle yüksek sesler, karanlýk, hayvanlar ve bazý insanlardan korkarlar.
Bu yaþta çocuklar, duygularý ve çevrelerindekilerin duygusal ihtiyaçlarýný
anlamaya baþlarlar. Kendine güvenleri artar. Ýnsanlarýn gözlerine bakar ve
dinlemelerini isterler. Cinselliðin daha çok farkýnda olmaya baþlarlar. Kendi
cinsiyetini bilir, bebeklerin nereden geldiðini merak edip sorabilirler. Kýz
ve erkek çocuk arasýnda davranýþ farklýlýklarý gözlenir. Kýzlar ve erkekler
arasýndaki farklýlýklar hakkýnda sorular sormaya baþlayabilir, cinsel bölgelerini
inceleyebilir ve diðer çocuklarýn özel bölgeleri hakkýnda merakýný ifade edebilirler.
Anne babalarýný kýskanma eðiliminde olabilirler. Anaokuluyla birlikte yeni
beklentiler ve kurallarla tanýþýrlar. Yaþýtlarýyla oyun oynamaktan ve masal
dinlemekten çok keyif alýrlar. Bencillikleri azalmýþtýr. Grup içinde aktif
rol almaktan hoþlanýrlar. Arkadaþlarýyla düzenli olarak iletiþim kurarlar.
Hatta bir "en iyi arkadaþ" seçmiþ olabilirler. Genellikle - fakat
her zaman deðil- seçilen çocuk ayný cinsiyetten olacaktýr. Çocuðunuzun arkadaþlarý,
onun davranýþý üzerinde gerçek bir etkiye sahip olmaya baþlayacaktýr. Doðru,
yanlýþ gibi kavramlarý öðrenirler. Kolayca utanýrlar. Yanlýþ davranýnca suçluluk
hissederler. Suçlanma ve eleþtiriyi kabul etmeleri zordur. "Ama"diye
baþlayan uzun cümleler kurar ve cezalara tepki gösterirler. Kas gücü ve motor
becerilerini test etmekten hoþlanýrlar. Öfke ve kýskançlýk duygularýný fiziksel
yollarla ifade edebilirler.
Çocuðun Sosyal-Duygusal Geliþimini Desteklemek Ýçin Öneriler:
Çocuklarýn duygularýný ifade etmelerine, diðerlerinin düþüncelerini dinlemelerine,
sorunu bulmalarýna ve birlikte çözüm bulmalarýna fýrsat vererek çocuðunuza
yardýmcý olabilirsiniz.
Arkadaþlarýyla yaratýcý oyunlarý oynamalarýný saðlayabilirsiniz. Siz de oyunlarýna
katýlabilirsiniz.
Çocuðun paylaþmayý öðrenmesine destek olun. Örneðin, herkesin kendi sahip
olduklarý eþyalarý olduðunu öðretin. "O kitap arkadaþýnýn, bu kalem senin"
gibi.
Paylaþma konusunda örnek olun. Paylaþmakta zorlandýðýný hissettiðinizde paylaþmanýn
zor olduðunu fark ettiðinizi gösterin. Ödünç verme ve ödünç almayý öðretin.
Paylaþma davranýþý gördüðünüzde takdir edin.
Okuldaki aktivitelere katýlýmýný destekleyin, takdir edin.
Yaþýtlarýyla oynayacaðý, enerjisini boþaltabileceði fýrsatlar yaratabilirsiniz.
Ýyi davranýþlarýný sýk sýk takdir edebilirsiniz, böylece bu davranýþlar kalýcý
olacaktýr.
Günlük yaþadýklarýný, duygu ve düþünceleri hakkýnda sohbet edebilirsiniz.
Vücuduyla ilgili, bebeklerin nasýl olduðu ile ilgili sorularýna anlayacaðý,
basit ve dürüst yanýtlar verin.